تاریخچه و سیر تحول تعزیه

۱)آل بویه :به گفته مورخان در دوره معزالدوله احمد بن بویه در قرن چهارم دستور داده شد تا مردم به عزاداری سیدالشهدا بپردازند.از این دوره دسته های عزاداری و نوحه خوانی رایج شد و پایه های نمایش شبیه گردانی ایران گذاشته شد.

۲)صفویه:بیشترین رواج خود را با حمایت دولت و حکومت صفویان پیدا کرد.این دوره را دوره ی شکوفایی تعزیه می دانند.در این دوره با رواج شیعه گری و دلایلی مانند روضه خوانی و حمله خوانی تعزیه از حمایت بیشتری برخوردار شد.

۳)قاجاریه:تعزیه در زمان ناصرالدین شاه به اوج تکامل رسید و تا زمان مشروطیت در اوج ماند.تکیه ی دولت در زمان ناصرالدین شاه به تقلید از تماشاخانه ی اپرهال انگلستان ساخته شد که ابتدا به منظور یک سالن تئاتر ساخته شد اما با مخالفت هایی که بود به تکیه تبدیل شد. از دیگر تکیه های معروف آن زمان تکیه ی معاون الملک در کرمانشاه بود.

۴)پهلوی:در آغاز دیکتاتوری رضا شاه اجرای تعزیه و روضه خوانی ممنوع شد و با تخریب تکیه ی دولت به دستور رضا شاه تعزیه رو به افول رفت.

اصطلاحات و واژه های رایج در تعزیه

شبیه گردانی:نمایش تعزیه

شبیه:بازیگر تعزیه

مقتل نویس:نویسنده نسخه و متن نمایش تعزیه

معین البکا:کارگردان تعزیه

ناظم البکا:دستیار کارگردان تعزیه

بانی:سرمایه گذار و تهیه کننده

فرد:نسخه و متن نمایشنامه تعزیه

بچه خوان:کسی که به جای دو طفلان مسلم می خواند

زینب خوان:بازیگر مرد جوانی که در نقش حضرت زینب بازی می کند

رجز خوانی:هنگامی که اولیا (خاندان پیامبر)و اشقیا (مخالفان پیامبر)در مقابل هم از افتخارات و اصل و نسب خود حرف می زنند.

اشتلم خوانی:یا پهلوان خوانی هنگامی که اشقیا با بیان غلو شده گفتگوهایشان را بیان می کنند در حالی که اولیا در یک دستگاه موسیقی گفتگو را به آواز بیان می کنندکه به آن تحریر کردن می گویند.

موالف خوان:شخصی که در نقش اولیا بازی می کند.

دستگاه:هر تعزیه ی کامل را یک دستگاه یا مجلس گویند. 

 ساز های تعزیه

 انتخاب سازهای تعزیه با موقعیت صحنه ها ارتباط دارد:

۱)طبل:جنگ و جشن و سرور در خیمه ی اشقیا

۲)دهل:تعویض صحنه ها

۳)نقاره:گرد آوری مردم به هنگام جنگ یا شادی

۴)کرنا:جنگ و گرد آوری جمعیت

۵)شیپور:نبرد که به همراه سنج ایجاد هیجان می کند.

۶)سنج: به هنگام جنگ و نبرد

۷)بوق:در جمع آوری مردم و تقطیع و تعویض صحنه ها

۸)نی:برای سوال و جواب اولیا

۹)سرنا: هنگام جشن و سرور

۱۰)قره نی:در مجالس عروسی و جشن.

پس از پایان فیلم برداری نگاتیو (نسخه ی منفی) در لابراتوار ظهور و چاپ می شود و سپس به پزتیو (نسخه ی مثبت) تبدیل می شود و به واحد مونتاژ سپرده می شود. به نسخه ی مثبتی که کار مونتاژ روی آن انجام می گیردکپی کار یا راش می گویند.

راش همان نسخه ی مثبت است که هنوز نماهای آن روال منطقی ندارند.

در تدوین سه مرحله وجود دارد: 

۱)مرحله ی اسمبلی(Assembly):در این مرحله تدوین گر از روی فیلمنامه و یادداشت های گزارش صحنه برای ایجاد نظم بین نماها  پلان ها را از پلان اول تا آخر به ترتیب شماره نما و صحنه و سکانس شماره بندی می کند. در این مرحله هیچ حذفی صورت نمی گیرد.

۲)مرحله ی راف کات:در هنگام فیلم برداری در ابتدا و انتهای یک پلان مقداری بیشتر از آنچه مورد نیاز است فیلم برداری می شود تا به هنگام تدوین مونتور بتواند هر لحظه را که مناسب دید برای بریدن انتخاب کند. این مرحله را در واقع اولین مرحله ی واقعی تدوین می دانند اما هنوز پلان ها پیوند نهایی و منطقی خود را به دست نیاورده است.

۳)مرحله ی فاین کات:در این مرحله مونتور تصمیم نهایی را درباره ی نقطه ی برش یا کات و لحظه ی پیوند آن دو با یکدیگر می گیرد. اینک پلان هایی که به هنگام ساختن فیلم به طور جداگانه و در زمان ها و مکان های مختلفی فیلم برداری شده اند از نظر موضوع جریان وقایع و زمان و مکان دارای تداوم می گردد.

شماره ی هر پلان و سکانس و برداشت آن بر روی کلاکت نوشته می شودو در هنگام فیلم برداری جلوی دوربین شماره ی هر پلان نمایش داده می شود و صدای تقه ی کلاکت هم برای تدوین صدا لازم است.

 انواع برش

 تدوین گر در مرحله ی آخر تدوین می تواند از برش های مختلف استفاده نماید:

۱)برش مکانیکی:به برش هایی که روی میزتدوین(موویلا)انجام می شود برش مکانیکی گویند.مانند:

• مچ کات یا برش هماهنگ:اگر دو یا چند پلان یک حرکت را تصویر کند و انتهای پلان اول با ابتدای پلان دوم دارای فصل حرکتی مشترکی باشد به آن مچ کات گویند.مثل:(نمای اول)معلم سر کلاس پای تخته درس را می نویسد.(نمای دوم)معلم مطالب نوشته شده را بلند رو به بچه ها می خواند.این دو نما دارای موضوع مشترکی هستند.
• جامپ کات یا پرش ناگهانی:هنگامی که پلان دوم حرکت و موضوعی دارد که ادامه ی نمای اول نیست.(نمای اول)معلم در کلاس درس می دهد. (نمای دوم)معلم در خیابان منتظر تاکسی است. این نوع برش بیشتر برای ایجاد تنش به کار  می رود.

۲)برش نوری یا اپتیکی:این نوع برش ها روی میز تدوین انجام نمی شود بلکه تدوین گر با انتخاب نماها و علامت زدن فیلم را به لابراتوار می فرستد و بر روی آن مراحل نوری انجام می شود. بنابراین اولین ویژگی این نوع برش ها اتصال میان نماها است که در مونتاژ انجام می شود. و ویژگی دوم آن خلق تصاویری متنوع و ویژه است.

• فیداین یا ظهور تدریجی:هنگامی که تصویر از تاریکی به روشنایی باز می شود فیداین نام دارد. بیشتر در ابتدای یک سکانس دیده می شود.
• فیداوت یا محو تدریجی:تصویر از روشنایی به سیاهی منتهی می شود و محو می گردد. که بیشتر در انتهای یک سکانس استفاده می شود.

فیداین و فیداوت در القای گذشت زمان تاثیر به سزایی دارند.

در سینمای اولیه فید همان نقشی را داشت که پرده ی تئاتر دارد.امروزه فیدهای رنگی نیز استفاده می شود. در فیلم «مارنی» اثر هیچکاک فیدهای رنگی بیانگر حالت روحی شخصیت اصلی فیلم است. مهمچنین در فیلم «لیلا»ساخته ی داریوش مهرجویی از فیدهای رنگی به منظور نشان دادن احساسات مختلف لیلا استفاده شده است.گاهی فیدها پیش رفتن زمان را مشخص می کنند. در فیلم «من ترانه پانزده سال دارم» ساخته ی رسول صدر عاملی هر فید نشانی از گذشت زمان دارد.

همچنین فیلم «ادیسه ی فضایی۲۰۰۱»ساخته ی استنلی کوبریک جهان را با چند مرحله از آفرینش و گذشت زمان به تصویر می کشاند.

• دیزالو یا برهم نمایی:به معنی محو شدن تدریجی یک تصویر و جایگزین شدن و بر هم نمایی آن با تصویر دیگر است. دیزالو کاربرد و مفهوم های گوناگونی دارد:

الف)پیوند مکانی:نمایش دو یا چند حادثه به طور همزمان در مکان های مختلف

ب)مقایسه:نمایش شباهت ها و اختلاف های بین موضوع های متقابل

ج)نشان دادن اندیشه:مانند نمای نزدیک از یک شخص که با تصویری از افکار و اندیشه هایش برهمایی می شود.

د)برای تاکید یا معرفی جزئیات(مثل جاده های روی نقشه)

 و)تغییر حالت یا تقویت

• سوپرایمپوز یا بر هم نمایی طولانی
• وایپ یا روبش